گذری بر زندگانی ملا علی قاری هروی

شخصیت‌ها

نوشته: حفیظ الله “حماسی”

علی بن سلطان محمد ملقب به نور الدین و معروف به ملا علی قاری هروی مکی حنفی شیخ القراء، إمام، علامه، نویسنده، عالم ، محدث،مفسر، خوشنویس، فقیه، جامع معقول و منقول و عالمی برجسته و توانای عصر خود بود، و لقب قاری می رساند که وی از علمای برجسته، راسخ و وارد در علم قرائت بوده، و آن در آثارش نیز نمایان است. نامبرده در شهر هرات متولد گردید، و در همان جا تعلیم قرآن و قرائت را در نزد شیخش قاری مشهور آن زمان حافظ معین الدین پسر حافظ زین الدین هروی به پایان رسانید، و دیگر کتب و علوم متداوله را در شهر هرات در آواخر عهد تیموریان در نزد علمای متبحر زمان که در آن عصر در هرات کم نبودند، خصوصاً شیخ الإسلام شیخ أحمد بن یحیی بن محمد سعدالدین مسعود بن عمر تفتازانی هروی فراگرفت.

هرات در آن زمان یکی از مراکز مهم علوم و ثقافت در دنیا محسوب می شد، ولادت علامه ملا علی قاری نیز هم زمان با عصر شکوفائی علمی در هرات بود.

اما این وضعیت زیاد دوام نکرد،با ظهور حکومت اسماعیل بن حیدر اولین شاه صفوی مسلمانان هرات بخصوص علمای اهل سنت وجماعت مورد تعقیب های ظالمانه مذهبی قرار گرفتن تعداد زیادی قتل عام شدند وجمع کثیری از مردم وخاصتا علماء آن سرزمین علم وفرهنگ را ترک نموده وبه دیار غربت شتافتند با چنین اوضاع واحوالی یکی از کسانی هم  که فرار را بر قرار ترجیح دادند وحد اقل توانستند از دم تیغ ظالمان صفوی ها بگریزند، ملا علی قاری هروی بود،که به مکه مکرمه هجرت نمود، مورخین تاریخ دقیق هجرت او را از هرات به مکه مکرمه  ذکر نکردند امامسلم ان است که این هجرت بعد از سال ۹۵۲ هجری قمری به مکه مکرمه بوده.

تحصیلات ایشان

ملا علی قاری هروی وقت به مکه مکرمه هجرت کرد، زندگی را در ان دیار شروع کرد، وبه حلقات علمی علماء ودانشمندان آن سر زمین متبرک داخل گردید، واز بستان دانش آنها بهره گرفت، او در دیار هجرت همین را انتخاب نمود وبه دانش گرد آوری احادیث،علوم تفسیروفقاهت اشتغال ورزید، وچنان بود که او را کسی بدون کتاب ویا حلقه درس عالمی نمی دید،تا اینکه یکی از مشهور ترین علمای عصر خود واز جمله مولفان بسیار معروف گردید.

امام ملا علی قاری هروی از بزرگ ترین علمان واساتید عصر خود علوم معارف اسلامی را در مکه مکرمه فرا گرفت.

درک و فقاهت ایشان

ملا علی قاری فقیه برجسته و محدثی متبحر بود، او را در ردیف علماء و صاحب نظران بزرگ در مکتب احناف آورده اند، و او مذهب فقهی احناف را بر اساس کتاب و سنت توضیح و تشریح نمود، و در فقه مذهب احناف را ترجیح می داد، و در آن پافشاری می کرد، ولی در مسئله ارسال یدین با امام مالک (رح) هم عقیده بود از این جهت بعضی ها او را در نداشتن تعصب مذهبی ستوده اند به گونه ای که علامه شوکانی میگوید: این امر نشانۀ علو منزلت علمی و اجتهادی او است.

بسیاری از بزرگان و علماء ، ملا علی قاری را بعنوان یکی از مجددین قرن یازدهم میدانند.

علامه ملا علی قاری از عرفان و تصوف نیز بهره ای کامل داشت، و مراحل سلوک و تزکیه باطن را در سلسله نقشبندیه طی نموده بود،شیخ سلیمان می گوید :ملا علی قاری در مذهب حنفی ودر طریقت نقشبندی بود.

زهد وقناعت ایشان

ملا علی قاری هروی هیچ گونه تعصب مذهبی نداشته، و آراء و نظریات فقهاء اعم از حنفی و شافعی و دیگران را اگر اصح می دانسته می پذیرفته است.

ملا علی قاری هروی شخصیتی متدین، با تقوا، پرهیزگار، زاهد و عفیف بوده، و مانند إمام ابو حنیفه(رح) سفیان ثوری، فضیل بن عیاض، إمام أحمد بن حنبل(رح) و دیگر بزرگان دین با حکام تقربی نداشت و از صاحبان قدرت دوری می جست.

شیخ محمد عبدالحلیم نعمانی می گوید: علامه ملا علی قاری هروی آدمی قانع بود، و از فروش کتبی که می نوشت، روزگارش را در حالت زهد و عفاف بسر می برد، و با کمی معاش قناعت داشت، او فردی بود که با مردم کمتر در هم می آمیخت، بسیار عبادت می کرد، و شدیداً تقوی داشت، و بیشتر علاقه داشت، که در عالم سر و نجوی بسر برد.

مولفات ملا علی قاری

ایشان که فرد قاری ، محقق ، فقیه، متکلم ، محدث ، لغوی نحوی بوده زیاد گفته اند تا جاییکه بعضی از آگاهان می گویند : از یکی از نواد گان علامه ملاعلی قاری درمکه مکرمه شنیده شده که گفته است : پدر بزرگ ما را سیصد تالیف بوده.موصوف درعلوم مختلفه ازقبیل تفسیر، حدیث ، ی ، قرائت ، اصول فقه ، علم کلام ، میراث تصوف تاریخ طبقات تراجم ادب لغت صرف و نحو تالیفاتی دارد ، که اسامی برخی ازتالفات وی قرارذیل است :

۱- اتحاف الناس بفضل ابن عباس 

۲- الاجوبه المحرره 

۳- الاحادیث القدسیه

۴- حدود الاحکام 

۵- الاعلام لفضائل بیت الله الحرام 

۶- حاشیه علی فتح القدیرالبیان

۷- شرح صحیح المسلم 

۸- شرح مشکلات موطاء امام مالک

۹- الناسخ والمنسوخ فی الحدیث

۱۰- مناقب امام اعظم واصحابه.

وفات ایشان؛

علامه ملا علی قاری هروی بقول صحیح در ماه شوال سال ۱۰۱۴ هجری قمری در مکه مکرمه وفات یافت، و در جنت المعلی دفن گردید و مورد توجه و  زیارت  مسلمانان از جمله احناف قرار گرفت

شیخ عبدالستار در نشانی قبرش میگوید: در قسمت اول در راه رو دست چپ همانجا که بطرف حجون می رود، علامه شیخ ملا علی قاری هروی دفن است.

میگویند: وقتی خبر وفات ملا علی قاری هروی به علماء مصر رسید، در جامع الأزهر بر وی نماز جنازه غیابی خواندند، و محفل یاد بودی بر پا کردند، که در آن بیش از چهار هزار نفر گرد آمده بودند، خداوند إمام ملا علی قاری هروی(رح) را بیامرزد، و بهشت را جایش بگرداند، و او را همنشین نبیین، صدیقین و شهداء بسازد.

روحشان شاد و یاد شان جاویدان باد!

منابع: مرقات المفاتیح /لغت نامه دهخدا / کشف الظنون /سایت مکتبه الشامله.                 


 [h1]

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *