اهداف روزه

دنیای جوان

نوشته: دکتور احمد الریسونی / برگردان: عبدالقهار محمدی

سخن گفتن از اهداف روزه همانا سخن از روزه‌ی حقیقی بوده که خداوند متعال آنرا مشروع و اراده نموده است، و پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم نیز کسانی را که روزه حقیقی نگرفته و روزه‌ی آنها فایده‌ی در پی‌نداشته، برحذر نموده است چنانچه صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «سهم بسیاری از روزه داران، از روزه‌ی شان، گرسنگی و تشنگی است و بهره‌ی بسیاری از نمازگزارانِ شب، از نماز شبانه‌ی شان، فقط بی‌خوابی است، و حالت روزه داران بی‌روزه و قیام کننده‌‌گان بی‌قیام (بدون ثواب) چنین است». زیرا آنها اعمالی را انجام دادند اما هدف و ثمره‌ی آن را ضایع نموده‌اند.

وقتی پیامبر صلی الله علیه وسلم از روزه ناقص که برای صاحبش جز گرسنگی و تشنگی چیز دیگری در پی نداشته؛ برحذر نموده است، پس حال آن روزه داران چگونه خواهد بود که در روزه‌ی آن‌ها حتی گرسنگی و تشنگی نیز وجود نداشته و هر آن‌چه را که انجام می‌دهند همانا تغییر اوقات خوردن و نوشیدنِ بدون کدام محدودیت، و تغییر اوقات خواب بوده که مبادا گرسنگی و تشنگی را احساس نمایند. حتی روزه دارانی اند که در ماه رمضان خوردن و نوشیدن را بیشتر از هر وقت افزایش می‌دهند. آیا چنین افرادی اهداف روزه را متحقق نموده و یا آنرا معکوس ساخته اند؟ و یا این‌که سبب اش عدم آگاهی آن‌ها از اهداف روزه می‌باشد؟

در هر صورت چنین حالاتی ما را متوجه می‌سازد که اهداف روزه، و در عموم اهداف و مقاصد مکلفیت‌های شرعی را، که دارای اهمیت بوده به معرفی گرفته و برای تحقق آن‌ها حریص باشیم آنگاه اعمال ما مورد قبول قرار خواهد گرفت، زیرا انجام عملی بدون هدف، چنانچه امام شاطبی رحمه‌الله می‌فرماید: شبیه به جسمی بی روح می‌باشد.

بناء وقتی پرسش و پاسخ از چگونگی و احکام روزه گرفتن مفید باشد، گفتگو از اهداف و مقاصد روزه نیز مفید و ضروری خواهد بود. پس لازمی است تا احکام و حکمت‌‌های روزه را با هم بدانیم زیرا مثل غربی است که می‌گویند: «کسی تو را نشناخت، ضایع ات ساخته است». هم‌چنین می‌گوییم هر که اهداف روزه را نداند آن را ضایع ساخته است.

1ـ پرهیز گار شدن

در این آیه «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ»[بقره:183]؛ «ای مؤمنان، روزه بر شما مقرر شده است، چنان‌که بر پیشینیان‌تان مقرر شده بود، باشد که  تقوی پیشه کنید». جامع‌ترین هدف روزه بیان شده است.

فخرالدین رازی رحمه‌الله بیان می‌دارد که این قول خداوند متعال «لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ» دارای چند صورت می‌باشد: یکی آن چنین است که خداوند سبحانه و تعالی در این آیه بیان داشته که روزه گرفتن، تقوی را به ارث می‌گذارد، زیرا روزه  سبب انکسار شهوت و سرکوب خواهشات نفسانی گردیده و مانع اعمالی چون غرور، تکبر، فحشا می‌شود، کنترول  امور دنیوی را سهل می‌سازد و چنان‌چه ضرب المثل مشهوری است می‌گویند: فرد به خاطر وام‌داری از شکم و شرمگاه خود، تلاش زیادی انجام می‌دهد. پس هر کسی زیاد روزه گیرد، مشکل شکم و شرمگاه برایش سهل گردیده و کنترول آن نیز آسان می‌گردد. و این چنین روزه مانع ارتکاب اعمال نامشروع و فحشا گردیده و سرپرستی امور دنیوی برایش آسان می‌گردد، که همه‌ی اینها اسباب جامع تقوی می‌باشند. و معنای آیه چنین می‌شود که: بر شما روزه را فرض گردانیدیم تا از جمله‌ی پرهیزگارانی گردید که در قرآن کریم از آنها حمد و ستایش شده و بیان داشتیم که این کتاب (قرآن) برای آن‌ها هدایت می‌باشد… بناء معنای دقیق آیه شد که تا شما با روزه گرفتن و ترک شهوت‌ها، از الله متعال بترسید.

ابن عاشور رحمه‌الله می‌فرماید: این قول خداوند متعال «لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ» بیانگر حکمت و علت مشروعیتِ روزه می‌باشد. و این جزءِ آیه در جایگاه مفعول لاجله برای (کُتِبَ) قرار گرفته و تقوای شرعی، به معنای دوری از معصیت می‌گردد، اما این‌که روزه سبب دوری از معصیت می‌گردد چون معاصی دو گونه می‌باشد:

  • گونه‌ای اول: برای ترک معصیت، تفکر و اندیشیدن مؤثر می‌باشد. مثل شراب، قمار، دزدی و غصب اموال که با وعده‌ی پاداش بخاطر ترک عمل، و وعده‌ی عذاب در صورت انجام آن و با پند و نصیحت دادن از حالات دیگران، ترک آن اعمال به دست می‌آید.
  • گونه‌ی دوم: گناهانی که به سبب عوامل طبیعی به وجود آمده مثل اموری که ناشی از غضب و شهوت طبیعی، که ترک چنین اعمالی با تفکر و اندیشیدن، مشکل بوده و روزه وسیله‌ی برای نگهداری از ارتکاب چنین اعمالی می‌باشد زیرا انرژی طبیعی که سبب چنین معاصی می‌باشد، روزه آن‌را معتدل ساخته و کنترول می‌نماید تا فرد مسلمان از غوطه‌ور شدن در قعر مادیت به انتهای عَالَم روحانی ارتقا نماید و وسیله‌‌ای برای ریاضت صفات معنوی و رهایی از غبار آلودگی‌های حیوانی باشد.

پرهیزگاری در جریان روزه‌داری تنها با مهار کردن شهوت بطن و فرج متحقق نمی‌گردد بل‌که با سرکوب تمایلات و گرایش‌های روحی نیز متحقق می‌گردد و این چیزی است که پیامبر صلی الله علیه وسلم در سخنی ما را متوجه گردانیده و رهنمایی نموده که می‌فرماید: «فَإِذَا كَانَ يَوْمُ صَوْمِ أَحَدِكُمْ فَلَا يَرْفُثْ يَوْمَئِذٍ وَلَا يَسْخَبْ فَإِنْ سَابَّهُ أَحَدٌ أَوْ قَاتَلَهُ فَلْيَقُلْ إِنِّي امْرُؤٌ صَائِمٌ »[صحیح مسلم:1151]، «هرگاه یکی از شما روزه دارد بود، با کسی بدرفتاری و داد و بیداد نکند و اگر کسی به وی دشنام داد و یا زد و خورد نمود، برایش بگوید من روزه دار هستم».

از این حدیث چنین بر می‌آید روزه پرهیزگاری را نیز آموزش می‌دهد آن‌هم زمانی‌که

روزه دار فردی بیدار و احتیاط‌کار باشد، ترس از این داشته باشد که مبادا به فراموشی و ناآگاهی به عملی روی آورد که برایش ناجایز است در حالی‌که چنین عملی از عادات زندگی و اعمال روزانه اش هست. چقدر واقع می‌گردد که روزه دار به عملی روی می‌آورد که اراده‌ی انجام دادن و یا گفتن آن‌را دارد حتی دست و زبان خود را به سوی آن گشوده، ناگهان روزه‌ی خود را به یاد آورده و از انجام آن باز آمده و خود را نگه داشته است. گاهی بنابر عواملی، تعصب و هیجان انسان بر انگیخته گردیده و غضب شخص به حرکت آمده و اراده‌ی انجام فعلی یا گفتن سخنی را داشته، اما روزه و خواسته‌های روزه را حاضر دانسته و نفس خود را نگه داشته و خشم خود را فرو می‌نشاند، پس همه‌ی این‌ها نتیجه تقوی و ریاضت کشیدن بر تقوی می‌باشد.

فردی نزد ابوهریره رضی الله عنه آمد تا از تقوی و پرهیزگاری سوال نماید ابوهریره رضی الله عنه در جوابش گفت: آیا تا کنون در راه پر از خار و تیغ رفته‌یی؟ گفت: بله. فرمود: در آن راه چه کار کردی؟ فرمود: وقتی خار یا تیغی را دیدم یا از آن خودداری نمودم و یا از آن عبور کردم و یا از گذر نمودنِ آن عاجز ماندم، ابوهریره رضی الله عنه فرمود: این را تقوی (پرهیزگاری) گویند.

2ـ روزه سپر است

در حدیث صحیحین و دیگران آمده که پیامبر صلی الله علیه وسلم چنین ارشاد نموده‌اند «الصَّوْمُ جُنَّةٌ »[سنن ابن ماجه:3973]، «روزه سپر و پناهگاه برای حفاظت است» که به واسطه‌ی آن از آفت‌ها، خطرها و مفاسد حفاظت می‌شود که همه‌ی اینها نیز در تقوی داخل می‌باشد زیرا تقوی؛ شامل پرهیزگاری، حفاظت، احتیاط و سلامتی می‌باشد.

به اساس آنچه گفته آمیدم هر نوع پرهیزگاری و حفاظت از اعمال نادرست را تقوی گویند. بناء کلمه‌های جنه (پناهگاه)، وقایه (حفاظت) و تقوی (پرهیزگاری) در احادیث همه یک به یک معنی بوده و از یک منبع می‌باشند و همه‌ی آن‌ها بیان‌گر اهداف و فواید روزه می‌باشند. ابن عاشور رحمه‌الله در مورد حدیث صحیحین که در (الصوم جنة) یعنی روزه وقایه و حفاظت است چنین تعلیقی دارند: وقتی که متعلق کلمه‌ی «جنة» در حدیث بیان نگردید، حمل کلمه بر هر متعلقی از انواع وقایه و حفاظتِ که شایسته‌ی و پسندیده باشد، تعیین می‌گردد پس متعلق آن در روزه، حفاظت از واقع شدن در معصیت، حفاظت از واقع شدن در عذاب آخرت و حفاظت از قرار گرفتن در بیماری و ناخوشایندی‌های که برخواسته از زیاده‌روی در خوردن اشیای لذیذ هست، می‌باشد.

نوع دیگری از حفاظت که در روزه شامل است در این حدیث آمده که پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: «يَا مَعْشَرَ الشَّبَابِ، مَنِ اسْتَطَاعَ مِنْكُمُ الْبَاءَةَ فَلْيَتَزَوَّجْ، فَإِنَّهُ أَغَضُّ لِلْبَصَرِ، وَأَحْصَنُ لِلْفَرْجِ، وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَعَلَيْهِ بِالصَّوْمِ، فَإِنَّهُ لَهُ وِجَاءٌ»[صحیح مسلم:1400]، «ای گروه جوانان، هر کسی از شما توانایی تکالیف ازدواج را دارد، پس ازدواج نماید زیرا ازدواج، فروخواباننده‌ی چشم، و پاکدامن نگهدارنده‌ی شرمگاه است، و هر کسی که توانایی ازدواج را ندارد، روزه را بر خود لازم گیرد، زیرا روزه مانع شهوت‌رانی می‌باشد».

نتایجی را که حفاظت و پرهیزگاری‌ی روزه در بردارد، تنها به محض ریاضت کشیدن بدن و سرکوب شهوات مادی بر نمی‌گردد، بل‌که این‌ها از ثمرات مادی و معنوی روزه می‌باشد چنانچه امیر صنعانی رحمه‌الله در این زمینه بیان می‌دارد که: این رازی است که خداوند در روزه، فواید و ثمراتی را نهفته است که کم خوردنِ بدون روزه، به تنهایی آن منفعت‌ها را در برندارد.

و این راز در قدم اول نیت و احساس روزه‌دار است که در مقام عبادت قرار دارد و این‌که در مسیری نزدیکی به سوی الله و طلب رضایت الله، می‌باشد در نهایت آنچه به آن اضافه گردیده و آن را تکمیل می‌نماید امساک و حفاظت نمودن روزه‌دار خود را از بعضی خواهشات و تمایلات جسمی و روحی می‌باشد.

3ـ روزه و صبر

از صفات جامع دیگر روزه که اشاره به مقصد اساسی‌اش نیز دارد، ویژه‌گی صبر بوده که پیامبر صلی الله علیه وسلم در شماری از احادیث روزه را به آن توصیف نموده است، از جمله آنچه حدیثی كه مجیبه باهلیه رضی الله عنها  از پدر و یا کاکایش روایت دارد که نزد پیامبر صلی الله علیه وسلم آمد و سپس به قریه خود رفت و بعد از یک سال در حالی‌که سر و وضع‌اش دگرگون گشته بود، نزد پیامبر صلی الله علیه وسلم برگشت و فرمود: ای پیامبر صلی الله علیه وسلم آیا مرا می‌شناسی؟ ایشان  فرمود: و شما کی هستید؟ گفت: من باهلی هستم که سال قبل نزد شما آمده‌بودم. پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: شما که خوش سیما و خوش چهره بودید، چه چیزی شما را تغییر داده است؟ وی فرمود: وقتی که از شما جدا شدم غذایی، جز از طرف شب نخورده‌ام. پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: نفس خود را چرا عذاب دادی؟ ماه صبر (رمضان) و از هرماه یک روز را روزه بگیر. گفت: برایم زیاد نما، توانایی اش را دارم، پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: از هر ماه دو روز را روزه بگیر، فرمود: برایم زیاد کن قدرت اش را دارم، فرمود: از هر ماه سه روز را روزه بگیرد. باهلی سخن قبلی اش را تکرار نمود. پیامبر صلی الله علیه وسلم در پاسخ فرمود: ماه‌های حرام (رجب، ذوالقعده، ذوالحجه و محرم) را روزه بگیر و بقیه‌ی ایام را ترک کن و این سخن را سه بار تکرار نمود و در حدیث دیگری نیز چنین مطلبی با اندک تفاوت روایت شده است[سنن أبي داود:2428].

و در حدیث دیگری پیامبر صلی الله علیه وسلم چنین ارشاد می‌فرماید: «الصَّوْمُ نِصْفُ الصَّبْرِ»[شعب‌الإیمان:3300]، «روزه نصف صبر می‌باشد». مجاهد رحمه‌الله در تفسیر آیه‌ی «وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ»[بقره:45]، بیان می‌دارد که صبر در این آیه به معنای روزه می‌باشد و از همین‌جهت رمضان را ماه صبر گویند به اساس این تفسیر روزه و نماز چنین مناسبت دارند که روزه مانع شهوت گردیده و فرد را در دنیا زاهد می‌گرداند و نماز نیز مانع اعمال فحشا و ناپسند گردیده، انسان را فروتن نموده و قرآن که انسان را به یاد آخرت می‌برد، نیز در نماز تلاوت می‌شود.

بعضی از علماء معتقد اند روزه از آن‌جهت به نصف صبر توصیف گردیده، چون صبر دو نوع است.

  1. صبر از اموری: یعنی باز داشتن خود از اموری که امتناع از آن واجب است.
  2. صبر بر اموری: یعنی پابند بودن به اموری که انجام آن لازم است.

استدلال علمایی که معتقدند روزه نصف صبر است این‌است که روزه زمینه‌ی تحقق نوع اولِ صبر را فراهم می‌سازد،پس این چنین روزه نصف صبر گردیده و این نظری صحیح می‌باشد.

اما نظر صحیح‌تری نیز وجود دارد؛ صبری که سبب به‌وجود آمدن و بر انگیختن آن، روزه می‌گردد تنها صبر نوعِ اول (صبر امتناعی) نمی‌باشد بل‌که در آن و همراه با آن سهم زیادی از نوع دومِ صبر (صبر بر انجام فعلی) بل‌که بیشتر از انجام فعل، وجود دارد.

4ـ ماه قرآن و نیکوکاری

وقتی می‌گوییم رمضان ماه قرآن و نیکوکاری است چون همگی می‌دانند که هدف مهم و قابل توجه رمضان اهتمام به تلاوت قرآن کریم و رو آوردن به اعمال نیک و پسندیده می‌باشد، چرا که نظم همگانی روزه و ماه روزه بر چنین اساسی پایه ریزی شده، اساسی که رمضان، آن‌چنان که ماه روزه است، هم‌چنان ماه قرآن و ماه نیکوکاری نیز می‌باشد. بناء در قدم اول رمضان ماهی است که با نزول قرآن کریم شرف‌یاب گردیده حتی روایاتی آمده که همه‌ی کتاب‌های آسمانی در ماه رمضان نزول یافته خداوند متعال می‌فرماید: «شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِّلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِّنَ الْهُدَىٰ وَالْفُرْقَانِ»[بقره:185]، «ماهِ رمضان، ماهی است؛ که قرآن، برای راهنمایی مردم، و نشانه‌های هدایت، و فرق میان حق و باطل، در آن نازل شده است».

ابن کثیر رحمه‌الله نیز بیان می‌دارد که خداوند متعال از میان دیگر ماه‌ها، ماه روزه را مورد ستایش قرار می‌دهد زیرا این را برای انزال قرآن کریم خاص نموده است. و در حدیثی نیز بیان شده: رمضان ماهِ است که کتاب‌های آسمانی بر پیامبران نازل گردیده‌است. امام احمد بن حنبل رحمه‌الله از واثله بن اسقع روایت می‌نماید که پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: صحیفه‌های ابراهیم علیه‌السلام، در شب اول رمضان نازل گردید، و با گذشت ششم رمضان، تورات نازل شد و با گذشت سیزدهم رمضان، انجیل نازل گردید و با گذشت بیست و چهارم رمضان، قرآن کریم نازل گردید[مسنداحمد:16984].

از ابن عباس رضی الله عنهما نیز روایت است که عطیه بن اسود از وی می‌پرسد و می‌گوید: که این سخنان خداوند متعال «شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ»[بقره:185]، این قول خداوند «إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُّبَارَكَةٍ»[دخان:3] و نیز این آیه «إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ»[قدر:1] مرا در شک قرار داده در حالی که قرآن کریم در ماه شوال، ذی‌القعده، ذی‌الحجه، محرم، صفر و ربیع… نازل شده است. ابن عباس رضی الله عنهما فرمود: همه‌ی قرآن کریم در ماه رمضان در شب قدر که شب مبارک است نازل گردیده سپس به شکل شمرده و شیوا در ماه‌ها و روزها در وقت نزولش فرستاده شده است.

و رمضان ماهی است که پیامبر صلی الله علیه وسلم آن را برگزید و یا برایش برگزیده شد تا ماهی باشد که قرآن کریم را از برنموده و آنرا برای دیگری (جبرئیل‌علیه‌السلام) بخواند زیرا سیده‌ی فاطمه رضی الله عنها از پیامبر صلی الله علیه وسلم روایت دارد که پیامبر صلی الله علیه وسلم در آخر ماه رمضان برای فاطمه رضی الله عنها خبر داد که هر سال جبرئیل‌علیه‌السلام یک یا دو بار قرآن‌کریم را برای پیامبر صلی الله علیه وسلم عرض می‌نمود تا یکی از دیگری بشنوند، اما اِم‌سال دوبار قرآن را برای پیامبر صلی الله علیه وسلم عرض نمود.[صحیح مسلم:2450]

5ـ ماه بخشندگی و سخاوت

ابن عباس رضی الله عنهما می‌فرماید که پیامبر صلی الله علیه وسلم در خیر از همه بخشنده‌تر بود، و در ماه رمضان از بهترین سخاوت‌مندان می‌بود، جبرئیل علیه‌السلام در هر شب رمضان با پیامبر صلی الله علیه وسلم ملاقات می‌نمود تا این‌که رمضان بگذرد و قرآن‌کریم را نیز برایش عرض می‌نمود وقتی‌که با جبرئیل‌علیه‌السلام ملاقات می‌نمود بیشتر از باد روان، سخاوت‌مند می‌گردید[صحیح‌البخاری:4997].

پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم این چنین میان دو روش زیبا؛ علاقه‌ی شدید به تلاوت قرآن و مبالغه در سخاوت‌مندی وبخشندگی، پیوستگی ایجاد نمود و آن‌ها را از ویژگی‌ها و مظاهر رمضان قرار داد.

6ـ زکات فطر

یکی دیگر از خیر و نیکویی، که رمضان را متمایز می‌نماید، مزین ساختن و پایان‌دادنِ رمضان با اعطای زکات فطر برای فقرا و مساکین که خداوند آن را سبب پاکی‌ی زشتی و بیهوده‌گویی روزه‌دار قرار داده، می‌باشد.

7ـ احساس زمان و مکان

ماه رمضان و آموزش درک وقت در رماه رمضان و فضیلت رمضان، روزه داران و همه مسلمانان را وارد تجربه‌ی شگفت انگیزی می‌نماید؛ تجریه‌ای که با توجهِ فراوان به اوقات و مواعیدی مرتبط با رمضان و تابع آن، پدیدار می‌گردد، از این جهت است که روز‌به‌روز، شب‌به‌شبِ رمضان شمارش می‌گردد، اوقات سحری و افطاری و تغییرت لحظه‌به‌لحظه و دقیقه‌به‌دقیقه‌ی آن حساب می‌شود.

شمار تازه نمازگزاران افزایش یافته و تعداد جماعت گزارانِ جدید نسبت به نمازگزاران قدیم، بیشتر می‌شود همه‌وهمه‌ی این‌ها در جریان اوقات نماز، سبب گردیده تا دقت بیش‌تر در شمارش و التزام بیشتر به وقت نماییم. زیرا بسیاری از افراد اوقات نماز صبح را نمی‌دانند، و جز در رمضان، آن را ادا نمی‌کنند و همه‌ی این‌ها احساس و درک و ارزش آن را پرورش داده و قدردانی و آرزومندی به آن را آموزش می‌دهد.

حقیقت این است که همه ارکان چهارگانه عملی اسلام (نماز، روزه، زکات و حج) دارای وقت و موعد زمانی‌ی دقیق و منظم بوده و از خصوصیات شان این است که مسلمان احساس خود را از وقت بیش‌تر گردانیده و از آن بیش‌ترین قدردانی را نماید. احساس پابندی مردم به اوقات رمضانی هدف نهایی و مقصود اصلی در این اینجا می‌باشد. ای کاش که بر آن مداومت نموده و در عموم زندگی‌ شان از آن استفاده نماید.

گذشته از آن…

ارزش واقعی روزه‌ی هر شخص با دو نکته مشخص می‌گردد:

  • این‌که در طول شب و روز رمضان چه مقداری اهداف روزه را واقعیت بخشیده و چه اندازه از فواید و ثمرات روزه را به دست آورده‌است.
  • این‌که چه اندازه از اهداف و فوایده روزه باقی مانده و چه مقداری از آن ادامه دارد. زیرا می‌دانیم که اشیا و صفات تقلبی و ناپسند در زودترین وقت محو و ناپدید می‌گردد آن در حالی‌که ویژه‌گی‌های دلپسند وخالص جاویدان بوده و همیشه می‌باشند.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *